Όταν η φωνή γερνάει: Πότε πρέπει ένας τραγουδιστής να αφήνει τη σκηνή;

Η σπουδαία τέχνη δεν έχει ηλικία

Κάπου στα μέσα της δεκαετίας του 2000, στη Νέα Υόρκη, παρακολουθήσαμε ένα ρεσιτάλ μιας σπουδαίας τραγουδίστριας, η οποία ήδη κόντευε τα 75, με τη δασκάλα μου της όπερας. Ως μεταπτυχιακοί σπουδαστές τραγουδιού με τα αυτιά και τα σημειωματάρια ανοιχτά σημειώναμε λάθη, αστοχίες και φυσικά… νουθεσίες για το τί είχε χαθεί και τι θα μπορούσε να γίνει σωστά. Η σοφή μας δασκάλα αργότερα αφού άκουγε διάφορες γνώμες παρέμενε σιωπηλή. «Τελικά σας άρεσε; Ήτανε καλή;» την ρώτησα και με ενθουσιασμό μου απάντησε «She was great! She still has the style!” («Είναι σπουδαία! Διατηρεί ακόμα το στυλ!») και έτσι ξεκίνησε μια διαφωτιστική κουβέντα για το πότε ένας τραγουδιστής ή μια τραγουδίστρια πρέπει να σταματά. Όλα αυτά μου ήρθανε στο μυαλό με αφορμή τα όσα γράφτηκαν στην Ελλάδα για τον Γιάννη Πάριο, όπου επικρίθηκε από μερικούς και εκθειάστηκε από άλλους η εμφάνισή του σε προχωρημένη ηλικία σε συναυλία στην Κύπρο, αλλά και διεθνώς για τη Gladys Knight η οποία λόγω άνοιας «τα έχασε» επί σκηνής και δεν κατάλαβε πού βρισκόταν αν και σε πολύ καλή φωνητική φόρμα για την ηλικία της.

Ποιος αποφασίζει πότε πέφτει η αυλαία;

Πόσο εύκολο ή πόσο δύσκολο είναι για κάποιον να κάνει κριτική σε έναν καλλιτέχνη ή μία καλλιτέχνιδα που υπηρετούν τη σκηνή και την Τέχνη τους για δεκαετίες; Πότε πρέπει κάποιος να σταματά και ποιος πρέπει να του το πει; Αφαιρείται το  δικαίωμα σε κάποιον να εμφανίζεται αν έχει τη φήμη και τα χρήματα ενώ πια διαφαίνονται οι αδυναμίες αλλά επιτρέπεται σε κάποιον άλλον που έχει ανάγκη τα χρήματα για βιοπορισμό; Και ποιος το αποφασίζει αυτό; Μα φυσικά, το κοινό! Το κοινό με την παρουσία του έχει την ικανότητα να υποστηρίζει ή να αποδοκιμάζει την οποιαδήποτε προσπάθεια. Πριν από 15 χρόνια σε μία συνεργασία βγήκα από τον ρόλο του τραγουδιστή και με τον ρόλο του δασκάλου/voice coach συζήτησα με την μάνατζερ μιας πραγματικά σπουδαίας τραγουδίστριας για τα πρώτα σημάδια κόπωσης της φωνής της. Με ενδιαφέρον με άκουσε αλλά στο τέλος η απάντηση ήτανε: «Μα αφού γεμίζει τους χώρους! Έρχονται!». Κανείς δεν πιστεύει πως θα έρθει το τέλος. Ελάχιστες τραγουδίστριες και τραγουδιστές έφυγαν πραγματικά στην ώρα τους. Ακούμε αυτό που βλέπουμε. Ισχύει πολλές φορές στις συναυλίες. Ποιος θα αμφισβητήσει έναν μύθο και γιατί; Στο τραγούδι άλλωστε ισχύει πως όταν έρχεται η σοφία και η εμπειρία αρχίζει και χάνεται η φωνή.

Η επιστήμη της φωνής: Γονίδια, τεχνική και πρεσβυφωνία

Χάνεται άραγε μια καλή φωνή; Η απάντηση είναι πιο περίπλοκη και πιο δύσκολη από ό,τι κάποιος φαντάζεται. Υπάρχουν πάρα πολλοί παράγοντες που επηρεάζουν μια φωνή σε προχωρημένη ηλικία. Τα ίδια μας τα κύτταρα. Άλλος γερνάει αβίαστα και σχεδόν ανεπαίσθητα, άλλος ταλαιπωρείται. Η πρεσβυφωνία (φυσιολογική γήρανση της φωνής με αλλαγές στην ποιότητα, τον τόνο και την χροιά) είναι για κάποιους και κάποιες άγνωστη λέξη. Αυτοί οι τραγουδιστές/τριες συνήθως έχουν πολύ γενναιόδωρα γονίδια αλλά και έχουν δουλέψει σκληρά και έχουν παγιώσει την τεχνική τους από νεαρή ηλικία. Είναι αυτοί οι καλλιτέχνες που εργάζονται σταθερά πάνω στη φωνή τους και αντιλαμβάνονται ανεπαίσθητες αλλαγές προτού γίνουν εμφανή τα σημάδια κόπωσης (πχ. δυσκολίες στα passaggios, μικρά voice breaks -σπασίματα φωνής-, δυσκολίες σε τονικότητες που μέχρι πρόσφατα τραγουδούσαν εύκολα κ.α.). Οι έξυπνοι τραγουδιστές πάντα έχουν έναν δάσκαλο ή έναν coach για να τους επισημαίνει αυτό που δεν ακούνε οι άλλοι (η Barbra Streisand στα 67 της έκανε μήνες φωνητικής επανατοποθέτησης για να επιστρέψει στην ενεργό δράση). Είναι οι τραγουδιστές που προτιμάνε το ρεπερτόριο που είναι πια βαθιά καταγεγραμμένο στη μυϊκή τους μνήμη τόσο που μπορεί στο ίδιο ρεσιτάλ να έχουνε… δύο ταχύτητες! Έχει ακούσει κανείς τη Νάνα Μούσχουρη να τραγουδά άσχημα το «Χάρτινο το φεγγαράκι»; Ή τα πρώτα της jazz κομμάτια; Όχι!

Άλλοι και άλλες δεν είναι τόσο τυχεροί. Προβλήματα υγείας, ψυχολογικοί λόγοι και αστάθμητοι παράγοντες επηρεάζουν και αλλοιώνουν το φωνητικό αποτέλεσμα. Κάποιοι το παραδέχονται και προσαρμόζουν τις εμφανίσεις τους σε αυτό που μπορούν. Δηλαδή αλλαγή στους τόνους, συναυλίες μικρότερης διάρκειας, υποστήριξη από νέους τραγουδιστές τόσο στα φωνητικά όσο και στα main vocals δίχως ντροπή.

Η φθορά δεν είναι ντροπιαστική – είναι ανθρώπινη!

Η φθορά δεν είναι ντροπή. Η φθορά δεν πρέπει να μετατρέπεται σε απόσυρση. Αρκεί να είναι έξυπνα διαχειρίσιμη και να μην προσβάλει ούτε την πορεία του καλλιτέχνη αλλά και το κοινό που είναι εκεί για να στηρίξει και να απολαύσει. Είναι άπειρα τα παραδείγματα τραγουδιστριών και τραγουδιστών που ενώ είχανε χάσει τη φωνητική τους αίγλη συγκίνησαν και παρέσυραν το κοινό σε βραδιές που χαράχτηκαν στη μνήμη και την καρδιά μας. Και άλλα τόσα όμως που στενοχώρησαν το κοινό βαθιά. Καλλιτέχνες που ανήμποροι στη σκηνή ξεχνάνε λόγια, ερμηνεύουν με υπερβολικό στόμφο τα τραγούδια, βγάζουνε άναρχες κραυγές υποτιθέμενου ενθουσιασμού, σε αφόρητα δίωρα που δεν περνούν με τίποτα. Και δυστυχώς, κανείς δε θα πει στον βασιλιά πως είναι γυμνός παρά η ίδια η βασίλισσα, δηλαδή η φωνή!

Το αμείλικτο κριτήριο του κοινού και τα Social Media

Το κοινό πολλές φορές είναι αδυσώπητο. Κρίνει πολύ σκληρά και πολύ εύκολα. Τα social έχουνε κάνει ακόμη μεγαλύτερη ζημιά. Βιντεάκια κυκλοφορούνε από όποιον έχει τη δυνατότητα να τα ανεβάσει και απομονώνονται καλές και κακές στιγμές δημιουργώντας εντυπώσεις. Ειδικά σε αυτούς που δεν βρίσκονταν στο live. Η ανθρώπινη φωνή δεν είναι τέλεια και αυτή είναι η τελειότητά της. Κουβαλάει τις εμπειρίες, τις μνήμες, τις ιστορίες της και είτε μας έλκει συνοδοιπόρους είτε μας απωθεί προς την αντίθετη κατεύθυνση. Το δικαίωμα στην κριτική το έχει όποιος παρευρίσκεται κάπου. Κι ακόμα και τότε κάποιες φορές μπορεί και να είναι υποκειμενικό. Το τραγούδι σταματάει όταν δεν έχει κάτι να μας πει. Είτε από τους τραγουδιστές, είτε από το κοινό. Από τον τραγουδιστή και την τραγουδίστρια όταν κρίνει πως πρέπει να σταματήσει, από το κοινό όταν σταματήσει να πηγαίνει.

Το δικαίωμα στη σκηνή και το δικαίωμα στην κριτική

Ας είμαστε ανοιχτοί στο ταξίδι και τη μαγεία της ανθρώπινης φωνής και ας κρατάμε όλα αυτά που έχει να μας πει μέσα από την πορεία της στο χρόνο. Το δικαίωμά μας να σταματήσουμε να ακούμε κάποιον είναι αναφαίρετο. Αλλά και το δικαίωμα κάποιου να μη σταματά επίσης. Κανείς και καμία δε θέλει να μην είναι καλός. Αλλά το «γνώθι σαυτόν» είναι κάτι που διαμορφώνεται μέσα από την εμπειρία και την αυτοκριτική και δεν είναι πάντοτε μετρήσιμο. Και φυσικά, δεν διδάσκεται με την κλασική έννοια του όρου.

Γιατί όσο η φωνή έχει ακόμα κάτι να πει, η σκηνή θα παραμένει ένας χώρος όπου η ανθρώπινη φθορά μετατρέπεται σε τέχνη!

Η σοπράνο Magda Olivero τραγουδά στα 96 της!